Kayısı ve Bilimsel Çalışmalar

Kayısı ve Bilimsel Çalışmalar

Kayısıda yapılan bilimsel çalışmalara değinmeden önce araştırma ya da bilimsel çalışma nedir? Sorusunu cevaplamakta fayda var. Bilimsel çalışma; mevcut sorunlara güvenilir çözümler bulmak, bilinmeyen ya da tartışmalı olan bir konuya açıklık getirmek, amacıyla yapılan sistematik bir veri toplama ve değerlendirme sürecidir. Bir araştırmaya başlamadan önce araştırma konusunun sınırları, yöntemi, bütçesi ve süresi belirlenir. Çalışmada üretilen bilgi, yayınlanmadan bilimsel sayılmaz. Araştırmaların bilimsel yazım kurallarına uygun yazılıp, objektif bir hakem grubunun değerlendirilmesine tabi tutulmuş olması gerekir.

 Dünyada kayısı ile ilgili ilk araştırmalar ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmemektedir. Ancak bir başlangıç olarak Romalı doğa bilimci Büyük Pliny M.S. 79‘da yazdığı “Historia Naturalist” (Doğa Tarihi) kitapta kayısı büyüklük bakımından erik ve şeftali arasında bir meyve olarak tarif edilmiş ve “Praecocia” adını vermiştir. Bu bilgi, kayısı ile ilgili gözleme dayanan en eski bilgidir. Kayısıyla ilgili Amerika Birleşik Devletlerinin Kaliforniya Eyaletinde 1850’li yıllarda ilk ciddi bilimsel çalışmalar yapılmıştır. Mesela kayısıların kükürtlenmesi ve kurutulması konusunda 1920–1930 yılları arasında Kaliforniya’da iki kitap yazılmıştır. Bu kitaplar arşivimizde özenle korunmaktadır.  

Ülkemizde ise kayısı ile ilgili ilk yazılı kaynak Evliya Çelebinin Seyahatnamesinde bulunmaktadır. 1655 yılının İlkbahar aylarında Malatya’ya gelen Evliya Çelebi 53 bin kişinin yaşadığı bugünkü Battalgazi İlçesinde 7.800 meyve bahçesi ve Kırmızı, Sarı, Beyaz, Müşmüş, Bey, Sulu ve Etli adlarında yedi farklı kayısı çeşidinden bahseder. Günümüzden 200 yıl önce yazılan Revnak-ı Bostan’da kayısı ile ilgili maalesef pek fazla bilgi bulunmamaktadır.

Ülkemizde kayısı ile ilgili ilk ciddi bilimsel çalışma 1933–1936 yılları arasında Prof. Dr. Lütfü Ülkümen tarafından Malatya’da yapılmış ve çalışma 1938’de kitap olarak yayınlanmıştır. Malatya Kayısı İstasyonunu kuran ve ilk müdürlüğünü yapan rahmetli İsmet Elgin kayısı konusunda çok sayıda kitap yazmış ve birçok ilke imza atmıştır.

1963–1966 Yılları arasında Malatya’da kayısının kükürtlenmesi ve kurutulması hakkında araştırmalar yapan rahmetli Prof. Dr. Kemal Gökçe’nin çalışmaları 1966 yılında “Malatya Kayısılarının Kükürtlenmesinin Teknik Özellikleri” isimli kitap halinde yayınlamıştır. Ziraat Yüksek Mühendisi Ruhi Kadıoğlu çeşit seleksiyonu, anaç ve kayısı yetiştiriciliği konularında 1970–1983 yılları arasında ciddi araştırmalara imza atmış olup Malatya Kayısıcılığının gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Yine Meyvecilik Enstitüsünde 1976–1989 yılları arasında görev yapan, daha sonra Kayısı Vakfı Genel Sekreterliğini yürüten Ziraat Yüksek Mühendisi Tarık Pektekin kayısı yetiştiriciliği ve sorunların çözümüne yönelik çalışmalar yapmış ve önemli katkılar sağlamıştır.   

Birazda dünyadaki gelişmelere göz atmak gerekirse, son otuz yılda web of science’da (uluslar arası bilimsel dergilerde yayınlanmış makalelerin ilan edildiği site) kayısı ile ilgili yayınlanan makale sayısı 1.311’dir. İspanya 242 makale ile birinci sırada, Fransa 155 makale ile ikinci sırada, Türkiye 144 makale ile üçüncü sıradadır. Türk Araştırıcılar tarafından yayınlanan makale sayısında son yıllarda ciddi artış söz konusudur. Ancak dünya kayısı üretimi üretiminde lider olan ülkemizde çok daha fazla bilimsel çalışmanın yapılması gerekmektedir.  

            Malatya’da kayısı konusunda başta İnönü Üniversitesi ve Meyvecilik Araştırma Enstitüsünde araştırmalar yapılmaktadır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nde başta çeşit ve anaç ıslahı, gübreleme, kükürtleme ve kurutma gibi daha çok yetiştiricilik konuları ön plana çıkmaktadır. İnönü Üniversitesi’ne ait değişik fakültelerde kayısı meyvesi ve çekirdeğinin kimyasal bileşimi, biyokimyasal değişimler, beslenme ve sağlıkla ilgili laboratuar çalışmaları, hasat, mekanizasyon, yeni kayısı çeşitlerin geliştirilmesi ile ilgili çalışmaları dikkat çekmektedir. İnönü Üniversitesi bünyesinde 1993 yılında kurulan Kayısı Araştırma Merkezi’nde “Çok Amaçlı Kayısı Islah Projesi” yürütülmektedir. Projede sofralık ve kurutmalık yeni kayısı çeşitleri geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu çalışmalarda bulunan erkenci-sofralık ‘Dilbay’ kayısısının çeşit olarak tescil edilmesi için Tarım Bakanlığına gerekli başvurular yapılmıştır. Çeşit adayı yaklaşık otuz kayısı tipiyle arazi koşullarındaki çalışmalar devam etmektedir.  

Diğer taraftan kayısının sağlık üzerine etkileri konusunda İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesinden Prof. Dr. Ali Otlu Hocamızın başkanlığındaki bir ekip tarafından 2005 yılında başlatılan kapsamlı araştırmalar devam etmektedir. Bu çalışmalardan üretilen makaleler uluslar arası ciddi bilimsel dergilerde basılmıştır. Ayrıca Prof. Dr. Ali Otlu, Doç. Dr. Feral Öztürk ve Doç. Dr. Bayram Murat Asma tarafından hazırlanan “Kayısının İnsan Sağlığına Etkileri Konusunda Yapılmış Bilimsel Araştırmalar” isimli kitap 2008 yılında Malatya Valiliği tarafından yayınlanmıştır. Malatya Kayısılarının coğrafik işaret olarak tescilinde çok önemli işleve sahip tat ve aroma bileşiklerinin analiz edildiği kapsamlı bir araştırma 2008 yılında TÜBİTAK desteğiyle İnönü Ü. Kayısı Merkezi, Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Fransa’nın Montpellier II-Polytech Üniversitesi ile birlikte yürütülmüş, proje 2010 yılında tamamlanmıştır.   

Ankara Üniversitesi Gıda Mühendisliğinden Prof. Dr. Mehmet Özkan başkanlığında İnönü Ü. Kayısı Araştırma Merkezi ve Meyvecilik Araştırma Enstitüsünün ortaklığı ve DPT’nin maddi destekleri kayısının kükürtlenmesi, depolanması sırasında meydana gelen kalite değişimlerinin incelendiği kapsamlı çalışmalar 2009 yılında tamamlanmıştır.